Kto na przełomie XIX i XX wieku interesował się w Warszawie fotografią, musiał znać nazwisko tej artystki. Jadwiga Golcz wydawała pierwsze w zaborze rosyjskim fachowe czasopismo dla fotografów, a w jej atelier pozowali do zdjęć słynni malarze.
Portrety wykonane w jej zakładzie należą dziś do niejednej kolekcji muzealnej lub bibliotecznej. Zdjęcia wytwornych dam i eleganckich młodzieńców zachowały się choćby w zbiorach Muzeum Fotografii w Krakowie, Muzeum Warszawy czy Muzeum imienia Marii Konopnickiej (oddziale Muzeum Okręgowego w Suwałkach). Ozdobne winiety umieszczone na odwrocie odbitek zdradzają wiele informacji o autorce.
Portret rodzinny, fot. Jadwiga Golcz, około 1900, Muzeum Fotografii w Krakowie, licencja PD, źródło: katalog cyfrowy muzeum
W centrum widnieją imię i nazwisko fotografki: Jadwiga Golcz. Pod spodem: „dawniej E. Troczewski i S-ka”. Urodziła się w 1866 roku na Kujawach, a mając kilkanaście lat, przeprowadziła się wraz z rodziną do Warszawy. Być może jako uczennica artystycznej szkoły Wojciecha Gersona Jadwiga poznała malarza i fotografa Edwarda Troczewskiego.
Portret rodzinny (awers), fot. Jadwiga Golcz, około 1900, Muzeum Fotografii w Krakowie, licencja PD, źródło: katalog cyfrowy muzeum
To w jego zakładzie rozpoczęła swoją przygodę z aparatem. Później kształciła się ponoć w Wiedniu, Berlinie i Paryżu. Po powrocie rozpoczęła pracę w atelier dawnego nauczyciela, które ostatecznie odkupiła od niego około 1898 roku.
Portret Maryli Zawadzkiej, fot. Jadwiga Golcz, Warszawa, około 1900, Muzeum imienia Marii Konopnickiej, oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach, licencja PD, źródło: strona internetowa muzeum
Na dole adres, czyli ulica Erywańska (dziś Kredytowa) w Warszawie. Ten element winiety wkrótce się zmienił, bo w 1901 roku Golcz przeniosła zakład do świeżo wybudowanego hotelu Bristol przy Krakowskim Przedmieściu. Eleganckie, subtelne, doskonałe technicznie fotografie portretowe przyciągały do jej pracowni licznych klientów – także znane osobistości. W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie znajdziemy wykonane przez nią zdjęcia Ignacego Jana Paderewskiego, Bolesława Prusa, Henryka Siemiradzkiego i jego córki Wandy czy Ferdynanda Ruszczyca.
Portret Stanisława Zawadzkiego, fot. Jadwiga Golcz, Warszawa, około 1900, Muzeum imienia Marii Konopnickiej, oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach, licencja PD, źródło: strona internetowa muzeum
Na górze dopisek: „Fotografia teatrów i Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych”. Dzięki kontaktom w warszawskim środowisku artystycznym Jadwiga szybko nawiązała intratną współpracę z instytucjami kulturalnymi. Jakie były to zlecenia? Nazwisko Golcz znajdziemy pod reprodukcjami dzieł sztuki, portretami artystów, zdjęciami sztuk teatralnych. Wiele tych fotografii trafiało potem na łamy prasy, od „Tygodnika Illustrowanego”, przez „Świat” i „Wędrowiec”, po „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne”. Jadwiga była pierwszą polską fotografką, której prace publikowały czasopisma.
Portret Henryka Siemiradzkiego, fot. Jadwiga Golcz, wycinek z „Tygodnika Illustrowanego”, 1902, Muzeum Narodowe w Warszawie, licencja PD, źródło: Cyfrowe MNW
W tym czasie fotografia zyskiwała nad Wisłą coraz szerszą popularność. Brakowało jednak organizacji lub miejsca, które skupiałoby warszawskich profesjonalistów i przyciągało amatorów. Golcz postanowiła to zmienić. Jesienią 1898 roku „Gazeta Polska” informowała: „Niewielką liczbę naszych wydawnictw specjalistycznych powiększył miesięcznik «Światło», poświęcony fotografii i wiadomościom z nią związanym. […] Z odezwy redakcji dowiadujemy się, że jednym z zadań pisma będzie wyrobienie swojskiego słownictwa fotograficznego […]. Wydawczynią «Światła» jest p. Jadwiga Golcz, redaktorem znany przyrodnik, Józef Jerzy Boguski”.
Grupa malarzy przy pracy nad panoramą, fot. Jadwiga Golcz, wycinek z „Tygodnika Illustrowanego”, 1900, licencja PD, źródło: Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa
To właśnie w laboratorium Boguskiego jego kuzynka Maria Skłodowska przygotowywała się niegdyś do studiów chemicznych. Golcz musiała dobrze znać rodzinę przyszłej noblistki. Z samą Marią zetknęła się zapewne na pensji Jadwigi Sikorskiej. Potem Skłodowska opublikowała w „Świetle” artykuł na temat swoich odkryć. Z jej szwagrem, Stanisławem Szalayem, Golcz otworzyła wkrótce przy Erywańskiej sklep z materiałami i narzędziami dla fotografów.
Pierwsza strona jednego z numerów czasopisma „Światło”, wydawanego przez Jadwigę Golcz, 1898/1899, Biblioteka Narodowa, licencja PD, źródło: Polona
W 1899 roku z inicjatywy Jadwigi powstała Warszawska Kasa Przezorności i Pomocy dla Fotografów. Rok później spółka „Golcz i Szalay” zorganizowała „konkurs na najlepsze roboty fotograficzne amatorskie” (jak ogłaszał „Tygodnik Illustrowany”) oraz ufundowała nagrody dla zwycięzców. W 1901 roku z inicjatywy Golcz urządzono także pierwszą w Warszawie wystawę fotografii artystycznej. Jadwiga została wyróżniona w dziale fotografów zawodowych złotym medalem za portrety.
Warszawa. Scena ze sztuki teatralnej, fot. Jadwiga Golcz (na dole po prawej widoczna odciśnięta sygnatura: J. Golcz, Hotel Bristol, Warszawa), około 1901–1909, Muzeum Narodowe w Warszawie, licencja PD, źródło: Cyfrowe MNW
Sklep fotograficzny stał się naturalnym miejscem wymiany opinii i spotkań osób o podobnych zainteresowaniach. Podczas rozmów Golcz z klientami narodził się pomysł założenia Towarzystwa Fotograficznego Warszawskiego, a także stworzenia szkoły fotograficznej.
Portret Ignacego Jana Paderewskiego, fot. Jadwiga Golcz, 1899, Muzeum Narodowe w Warszawie, licencja PD, źródło: Cyfrowe MNW
W 1907 roku wraz z księdzem Władysławem Kirchnerem Jadwiga zaczęła prowadzić kurs dla amatorów. Niedługo wycofała się jednak całkowicie z pracy zawodowej, prawdopodobnie z powodu strat finansowych. Po 1910 roku zdjęcia z winietą Jadwigi Golcz przeszły do historii. Zmarła w 1936 roku w Warszawie.
Karolina Dzimira-Zarzycka
Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
