Czyż nie jest tak, że skarby zazwyczaj ukrywa się w skrzyni? Na potrzeby przechowywania rękopisu "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza – dzieła, które okrzyknięto epopeją i uznano za skarb narodowy – również stworzono specjalną szkatułę. Staranność i dbałość o detale, z jakimi ją wykonano, wskazuje, że miała mieścić coś bardzo cennego.
Ta szczególna skrzynka powstała w 1873 roku, dwa lata po tym, kiedy najstarszy syn Adama Mickiewicza, Władysław, postanowił sprzedać manuskrypt Pana Tadeusza. Decyzja ta była podyktowana kłopotami finansowymi Władysława, po tym jak spłonęła prowadzona przez niego Księgarnia Luksemburska w Paryżu. Nabywcą rękopisu został Stanisław Tarnowski z Krakowa, historyk literatury i wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego. To on zlecił wykonanie szkatuły.
Hebanowa szkatuła do przechowywania Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, 1873, Muzeum Pana Tadeusza, Ossolineum
Zakupiony przez niego rękopis składał się z małego zeszytu w marmurkowej oprawie, do którego Mickiewicz przepisał na czysto trzy pierwsze księgi Pana Tadeusza i fragmenty czwartej, oraz luźnych kart papieru, na których autor zapisał dalszą część utworu. Poemat wymagał więc specjalnego przechowywania, chociażby ze względu na samą formę, w jakiej został sporządzony.
Hebanowa szkatuła do przechowywania Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, 1873, Muzeum Pana Tadeusza, Ossolineum
Szkatułę wykonał krakowski snycerz Józef Korwin Brzostowski. Powstała ona z czarnego drewna hebanowego z dodatkiem białych elementów z kości słoniowej. Na ściankach bocznych skrzyni znalazły się plakiety (także z kości słoniowej) ze scenami z Pana Tadeusza. Pośród nich możemy odnaleźć grzybobranie, koncert Wojskiego na rogu wieńczący soplicowskie polowanie, bitwę z Moskalami, kiedy to ksiądz Robak osłania własnym ciałem Hrabiego, chroniąc go tym samym przed postrzałem, oraz finałową scenę, w której bohaterowie Pana Tadeusza słuchają słynnego koncertu Jankiela, a następnie tańczą poloneza. Scenki zdobiące szkatułę wyryto na plakietach na podstawie wcześniejszych rysunków Juliusza Kossaka.
Hebanowa szkatuła do przechowywania Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, 1873, Muzeum Pana Tadeusza, Ossolineum
Na wieku skrzyni podano lata 1832–1834, w których Mickiewicz tworzył Pana Tadeusza. W centralnym punkcie Brzostowski umieścił także niewielką płaskorzeźbę z wizerunkiem poety. Była ona wzorowana na wcześniejszym portrecie wieszcza, wykonanym przez francuskiego rzeźbiarza Davida d’Angers. Odbitka graficzna tego portretu zdobiła również stronę tytułową pierwszego wydania Pana Tadeusza z 1834 roku.
Hebanowa szkatuła do przechowywania Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, fot. Łukasz Giza, fragment aranżacji wystaw stałych Muzeum Pana Tadeusza, Ossolineum
Przyglądając się dzisiaj szkatule, można zauważyć, że w narożnikach skrzynki widnieją puste miejsca, w których ewidentnie coś się wcześniej znajdowało. Przed II wojną światową mieściły się tam figurki przedstawiające cztery postacie z Pana Tadeusza: Sędziego Soplicę, Tadeusza, księdza Robaka i Gerwazego. Niestety w czasie działań wojennych figurki zaginęły.
Pierwsze wydanie Pana Tadeusza, 1834, Muzeum Pana Tadeusza, Ossolineum
Losy szkatuły, jak i całego mickiewiczowskiego rękopisu są związane z Zakładem Narodowym imienia Ossolińskich od 1939 roku. Kiedy wybuchła II wojna światowa, rodzina Tarnowskich postanowiła złożyć swój skarb jako depozyt do Ossolineum (wtedy jeszcze z siedzibą we Lwowie), w nadziei, że uchroni go tym samym przed zniszczeniem. Po wojnie ocalały obiekt trafił do Wrocławia, w którym po zmianie granic zadecydowano o odbudowie struktury dawnego Zakładu. W 1999 roku na mocy umowy zawartej pomiędzy spadkobiercami rodziny Tarnowskich, Gminą Wrocław i Zakładem Narodowym imienia Ossolińskich rękopis Pana Tadeusza wraz ze szkatułą stał się własnością Ossolineum. Obecnie szkatułę oraz rękopis epopei narodowej można podziwiać w Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu.
Agnieszka Sikora
Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
