Złoty wiek, srebrny wiek – Polska ostatnich Jagiellonów i pierwszych królów elekcyjnych wobec nowożytnej Europy

Materiały dydaktyczne dla nauczycieli i uczniów szkół średnich

Podczas gdy Europa przeżywała dramatyczne, krwawe konflikty związane ze zmaganiami zwolenników reformacji i kontrreformacji, państwo polsko-litewskie szczyciło się pokojem religijnym. Gdy czołowi władcy Zachodu kładli podwaliny pod nowoczesny absolutyzm, szlachta polska zapamiętale broniła zasad sejmowładztwa. Choć nasi monarchowie i magnaci chętnie korzystali z wzorców sztuki i architektury renesansu i baroku, to w kulturze codziennej coraz mocniej dawały o sobie znać wpływy orientalne… Trudno nie zauważyć, że w apogeum swej potęgi Rzeczpospolita zaczynała się coraz bardziej różnić od państw zachodu kontynentu, czym wprawiała w zdumienie odwiedzających ją podróżników i dyplomatów.

Polska i Litwa wkraczały w XVI stulecie wzmocnione osiągnięciami dynastii jagiellońskiej z XV wieku – zwłaszcza osłabieniem, a w efekcie likwidacją zakonu krzyżackiego. Rola odgrywana w Europie przez Rzeczpospolitą czyniła z niej ważny podmiot stosunków międzynarodowych. Sytuacja zaczęła zmieniać się na niekorzyść w XVII wieku, jednak i wówczas jeszcze cieszono się pełną suwerennością i odnoszono sukcesy polityczne i militarne.

O potencjale nowożytnej Rzeczypospolitej świadczy dorobek w zakresie nauki, techniki i zdobyczy cywilizacyjnych. Te mniej znane zjawiska są przyćmiewane znakomitymi przykładami dzieł sztuki, architektury i muzyki, które stanowią podstawę do nazwania XVI stulecia – złotym wiekiem.

Pracownia Lukasa Cranacha, Portret Barbary Radziwiłłówny (1520–1551), II-giej żony Zygmunta Augusta, ok. 1556, blacha miedziana, licencja PD, Muzeum Narodowe w Krakowie, źródło: cyfrowe zbiory muzeum

Niniejszy pakiet, adresowany do nauczycieli i uczniów szkół średnich, zachęca do skorzystania z artykułów znajdujących się na portalu HISTORIA: POSZUKAJ. Proponujemy sięgnięcie do tekstów, które opowiadają o mniej znanych wydarzeniach, postaciach czy zjawiskach z dziejów Polski nowożytnej, a zarazem świetnie uzupełniają wiedzę podręcznikową. Warto także, oczywiście, zapoznać się z innymi, niewymienionymi poniżej tekstami z zakładki WIEDZA. Pragnącym zaznajomienia się z przekrojowym, syntetycznym spojrzeniem na rozmaite zagadnienia rekomendujemy zakładkę ŚCIEŻKI HISTORII.

Szara maść rtęciowa i inne preparaty z rtęcią szeroko stosowane w renesansie do leczenia kiły, Muzeum Historii Medycyny i Farmacji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, fot. Paweł Bezubik

Pakiet składa się z sześciu części oraz propozycji ćwiczeń. W części I zebraliśmy teksty ukazujące wybrane działania polskich monarchów, mające zapewnić państwu korzystne relacje z bliższymi i dalszymi sąsiadami. Opisy negocjacji dyplomatycznych, małżeństw dynastycznych, umów międzypaństwowych wzbogacają omówienia cennych eksponatów z muzeów polskich.

Część II odkrywa przed czytelnikami tematy, które raczej nie goszczą na kartach podręczników, a dowodzą imponującego dorobku cywilizacyjnego ziem polskich w okresie nowożytnym. Warto zwrócić uwagę na rozwój medycyny, nauk przyrodniczych czy funkcjonowanie infrastruktury miejskiej. W części III sięgamy do kultury artystycznej ziem polskich. Pragniemy zwrócić uwagę na dzieła zarówno pierwszoplanowe, jak i nieco mniej znane. Choć złoty wiek kojarzy się zazwyczaj z architekturą i rzeźbą, to nie sposób pominąć literatury i muzyki, które odgrywały znaczącą rolę zwłaszcza w życiu elit państwa. Wspominając nowożytność, szczycimy się wielokulturowością i tolerancją religijną.

Kościół w Szlichtyngowej, widok od zachodu, fotografia z początku XX wieku, zbiory Jerzego Głąba

Część IV niniejszego pakiety przypomina o tych zagadnieniach. W proponowanych tekstach zostały omówione epizody i obiekty związane z dziejami Żydów, wyznawców prawosławia i protestantów. O tym, że w wiekach XVI i XVII Rzeczpospolita doświadczyła zarówno imponujących sukcesów militarnych, jak i bolesnych porażek, przypominają materiały z części V. Wybrane obiekty z kolekcji Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie stanowią punkt wyjścia rozważań nad dziejami polskiej wojskowości. Nasz pakiet zamykamy propozycją sięgnięcia do tekstów sygnalizujących, że przeszłość to także niepowodzenia i niekorzystne zjawiska. Zwrócenie uwagi na ciemniejsze strony przeszłości skłania do refleksji nad złożonością procesu historycznego.

Jan Filip Lempke, Potyczka Karola X Gustawa z Tatarami pod Warszawą, 1684, obraz powstał na zamówienie szwedzkiego dworu, licencja PD, Muzeum Wojska Polskiego

Staraliśmy się tak dobrać artykuły, by obraz polskiej nowożytności był możliwie bogaty i wszechstronny, a pretekst do poznawania jego tajemnic stanowiły eksponaty muzealne, obiekty architektoniczne, dzieła kultury niematerialnej.

Pobierz:
Zloty_wiek_srebrny_wiek_Polska_ostatnich_Jagiellonow_i_pierwszych_krolow_elekcyjnych_wobec_nowozytnej_Europy.pdf

Posłuchaj podcastów:

Sztandar Karola II Gustawa. Bezcenna pamiątka z okresu potopu w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Kochanka – żona – królowa. Barbara Radziwiłłówna w szponach miłości i polityki

Powrót
drukuj wyślij facebook

Ach, cóż to był za ślub!

Francuzka w Polsce. Wjazd Ludwiki Marii do Gdańska w 1646 roku z okazji jej zaślubin z Władysławem IV
Tajemnicza śmierć książąt mazowieckich

Sztandar Karola II Gustawa. Bezcenna pamiątka z okresu potopu w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Małgorzata Kotowska. Ambasadorowa w służbie królowej Marii Kazimiery Sobieskiej

Sojusznik spod znaku półksiężyca. Epizod z czasów potopu na obrazie Jana Filipa Lempkego ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego

Moskiewski bechter. Zagadka carskiego pancerza ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego

W jedności siła. Zjazd Jagiellonów w Lewoczy w 1494 roku
Tajemnice świata zwierząt w nowożytnym Lesznie. Jan Jonston (1603–1675) i jego "Historiae naturalis"
Tykocin. Dom z Gwiazda Dawida

Zbroja „Pioruna”. Pamiątka po wybitnym hetmanie w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego

Rebeka Tiktiner. XVI-wieczna uczona z Tykocina
Jak królowa Maria Kazimiera zbożem z Francją handlowała
Unikatowe świadectwo kultury pielgrzymkowej śląskich luteranów w czasie rekatolicyzacji. Malowidło "Jezus z uczniami w drodze do Emaus" z 1685 roku na drzwiach kościoła w Pogorzeliskach

Szabla Batorego. Kunsztowny oręż pogromcy Iwana Groźnego ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

„Tam skarb Twój, gdzie serce Twoje…” Pamiątki pochówku Zofii z Ujejskich Radomickiej ze zbiorów Muzeum Ziemi Wschowskiej
Diabły i anioły w rękach piratów. Historia obrazu Hansa Memlinga w Muzeum Narodowym w Gdańsku

Pancerni, rycerze, husarze. Wojsko polskie od X do schyłku XVIII wieku

Bezpieczne schronienie. Luterańska świątynia w Szlichtyngowej jako pierwszy kościół graniczny na ziemi wschowskiej

Renesansowy dramat zaangażowany. "Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego

"Ariańskie miasteczko" i jego patron. Wielkopolski Śmigiel i Eliasz Arciszewski

Smutny los niezłomnego archimandryty z Supraśla

Programowe dzieło sztuki śląskiej kontrreformacji. Srebrny ołtarz biskupa Jerina w katedrze wrocławskiej

Polska para królewska przetrzymywana w Sztokholmie. O dwóch zrabowanych przez Szwedów pracach Giovanniego Francesca de Rossiego

unia Lubelska według Matejki: wiernie oddana czy podmalowana? Obraz w Muzeum Narodowym w Lublinie
pierwszy Most na Wiśle. Cud techniki XVI wieku

Franko-flamandzka polifonia w twórczości szesnastowiecznego Lwowczyka. "Missa Paschalis" Marcina Leopolity

Wybitne dzieło renesansu i pomnik starodawnej dynastii. Zamek Piastów śląskich w Brzegu

"Wzlot i zgon humanisty". Epitafium Filippa Buonaccorsiego – Kallimacha z krakowskiego kościoła Dominikanów pod wezwaniem Świętej Trójcy

W podzięce za zwycięstwo. Krakowskie uroczystości na cześć Jana III Sobieskiego w 1683 roku

Jajecznica à la Ravaillac, czyli słów kilka o niezwykłej przygodzie Jakuba Sobieskiego w Paryżu

Przypadek niedoszłego królobójcy. Zamach na Zygmunta III Wazę.

Nipokorne miasto. Wojna króla Stefana Batorego z Gdańskiem
Francuski książę królem polski
Braterski spór o koronę. Jan Kazimierz Waza królem Polski

Brak wolnych mieszkań w Warszawie. O problemach lokalowych siedemnastowiecznych warszawiaków

Legendarne źródło Paźla i nowożytne wodociągi w Lesznie. Relikty siedemnastowiecznych instalacji wodnych w Muzeum Okręgowym w Lesznie

Paweł Guldeniusz. Nieprzeciętny aptekarz toruński
Wojciech Oczko – ojciec polskiej wenerologii, prekursor leczenia wodą, powietrzem i ruchem. Preparaty lecznicze zalecane przez królewskiego medyka w zbiorach Muzeum Historii Medycyny i Farmacji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku