Kryzys państwa Piastów na obrazie Wojciecha Gersona

Kazimierz Odnowiciel wracający do Polski (II) w Muzeum Narodowym we Wrocławiu

Powrót na ziemie polskie Kazimierza Odnowiciela stanowił początek odbudowy pogrążonego w chaosie państwa Piastów i zapewnił przyszłe utrzymanie go w kręgu kulturowym łacińskiej Europy Zachodniej. Wojciech Gerson dwukrotnie malował ten temat, jednak tylko jedna wersja zachowała się do dziś w polskich zbiorach.

 

Po najeździe księcia Czech Brzetysława I w 1038 r. państwo polskie w zasadzie przestało istnieć. Kryzys, który rozpoczął się jeszcze za życia Mieszka II (zm. 1034), został przypieczętowany buntem ludowym i tzw. reakcją pogańską – mieszkańcy Wielkopolski odrzucili narzucone im kilkadziesiąt lat wcześniej chrześcijaństwo. Odbudowę państwa i jego struktur kościelnych zawdzięczamy synowi Mieszka II, Kazimierzowi zwanemu Odnowicielem. Jego powrót w 1039 r. z Rzeszy, gdzie przebywał wcześniej u boku matki, Wojciech Gerson przedstawił na obrazie, który obecnie przechowywany jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

Wojciech Gerson (1831–1901) często podejmował tematy z dziejów Polski – nie tylko ze względu na ogólną XIX-wieczną modę na malarstwo historyczne, ale przede wszystkim z powodu zainteresowania polską historią, które w czasach zaborów wiązało się z pielęgnowaniem narodowej tożsamości. Popularnością cieszyły się wówczas dzieła ukazujące sukcesy Polaków w przeszłości lub sytuacje kryzysowe, które z czasem jednak udawało się rozwiązać. Wspominanie niemal beznadziejnych momentów z dziejów Polski w czasach zaborów stanowiło dla Polaków pocieszenie – wierzyli oni, że po raz kolejny może stać się cud, a Polska znów zażegna dziejowy kryzys i powróci na mapę Europy jako niepodległe państwo.

 

Wojciech Gerson, Kazimierz Odnowiciel wracający do Polski (II), 1887, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, licencja PD, Wikimedia Commons

Gdyby nie działania Kazimierza Odnowiciela, państwo Piastów mogło nie dźwignąć się z upadku i zniknąć już przed połową XI w. Na obrazie Gersona powracający Kazimierz załamuje ręce nad ciałem zabitego księdza, symbolicznie przygniecionego przez krzyż, złamany zapewne przez buntowników. Na ziemi leży kielich (z którego wysypała się hostia) oraz otwarta księga – odrzucając chrześcijaństwo, Wielkopolanie odwrócili się nie tylko od religii, ale także od całej łacińskiej kultury Europy Zachodniej. Nad zgliszczami złowieszczo unoszą się kruki, ale w oddali widać już drużynę Kazimierza, a samego księcia niczym nimbem otacza światło przebijające zza skłębionych chmur. Odbuduje on państwo i Kościół, przeniesie główny ośrodek władzy do Krakowa oraz sprowadzi benedyktynów, którzy będą tu krzewić łacińską kulturę przez kolejne stulecia.

Ten kluczowy, choć dzisiaj nieco zapomniany moment w dziejach Polski wczesnopiastowskiej, został doceniony przez Wojciecha Gersona. Oprócz zachowanego do dziś we Wrocławiu obrazu namalował on wcześniej wersję bardziej rozbudowaną. Kompozycja z 1884 r., zawierająca więcej postaci, przechowywana była jeszcze w 1939 r. w Galerii Mielżyńskich Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Niestety, dzieło to zostało utracone w czasie II wojny światowej.

 

 

Magdalena Łanuszka

 

Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
drukuj wyślij facebook
Gniezno woj. wielkopolskie
Kodeks Matyldy. Utwór muzyczny przyczyną wojny?
XVII-wieczny portret Roberta de Niro? Obraz tajemniczego malarza w w Muzeum Narodowym we Wrocławiu
Wspomnienie dawnego splendoru. Bernardo Bellotto (Canaletto), Wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w roku 1633 w Muzeum Narodowym we Wrocławiu
Propaganda sukcesu! Podaj cegłę Aleksandra Kobzdeja w Muzeum Narodowym we Wrocławiu
unia Lubelska według Matejki: wiernie oddana czy podmalowana? Obraz w Muzeum Lubelskim w Lublinie