Ormianie - kultura, pieniądze, egzotyka?

W północnej pierzei rynku zamojskiego znajduje się szereg manierystyczno-barokowych kamienic „ormiańskich”.  Swą nazwę, podobnie, jak sąsiadująca z nimi ulica Ormiańska, wzięły od jednej z najbardziej charakterystycznych mniejszości etniczno-religijnych, zamieszkujących ziemie polskie i ruskie od czasów średniowiecza.

Ormianie zamieszkiwali od czasów starożytnych rozległe obszary Zakaukazia. Zwartym osadnictwem stopniowo obejmowali wschodnią Anatolię i Cylicję. W rozproszeniu żyli w Syrii, Iranie, na Bałkanach i na Krymie. Odgrywali ważną rolę w Cesarstwie Bizantyjskim.

W XI wieku pojawili się w Kijowie. W wiekach XVI-XVII liczba Ormian na ziemiach Rzeczypospolitej osiągnęła około 6-15 tys., a w drugiej połowie XVII w. spadła do 3-3,5 tys. Zamieszkiwali w miastach, przede wszystkim we Lwowie, Kamieńcu Podolskim, Zamościu, Jazłowcu, Stanisławowie. Cieszyli się własnym samorządem i sądownictwem. Samodzielność, którą w tym zakresie gwarantował im przywilej króla Kazimierza Wielkiego z 1356 r., utrzymali aż po lata 1780-81.

Ormianie odgrywali istotną rolę w handlu. Pośredniczyli w kontaktach z Turcją, Zakaukaziem i Iranem, które miały szczególne  znaczenie ze względu na zamiłowanie polskiej magnaterii i szlachty do wschodnich ubiorów, tkanin, broni i klejnotów. Orientalizacja smaku stała się impulsem dla rozwoju produkcji namiotów, kobierców, pasów i uzbrojenia, wzorowanych na wytworach rzemiosła wschodniego. Organizowali ją w znacznej mierze Ormianie.

Kamienice Ormiańskie przy Rynku Wielkim w Zamościu, obecnie siedziba Muzeum Zamojskiego, fot. MaKa, licencja CC BY-SA 3.0 pl,Wikimedia Commons

Ormianie odgrywali także wielką rolę w polskiej dyplomacji. Służyli jako tłumacze. Świetnie poruszając się w świecie wschodnim, towarzyszyli poselstwom udającym się do Turcji, Persji i na Krym. Wielu przedstawicieli społeczności ormiańskiej służyło w wojsku, wielu otrzymało szlachectwo.

Ormianie pierwotnie posługiwali się językiem kipczackim, który przejęli od ludów zamieszkujących stepy nad Morzem Czarnem. Mieszkając na ziemiach Rzeczypospolitej, z czasem się spolonizowali, zachowując jednak odrębność własnego obyczaju i wyznania Kościół armeński należy do wyznań monofizyckich, uznających, że w Chrystusie jest tylko jedna natura, jednocześnie boska i ludzka. W Rzeczypospolitej był reprezentowany przez biskupa, rezydującego we Lwowie. W 1630 r. biskup Mikołaj Torosowicz zawarł unię z Kościołem katolickim, uznał zwierzchnictwo papieża i został pierwszym ormiańskim arcybiskupem katolickim Lwowa. Ormianie nadal żyją w Polsce, stale też działa ormiański Kościół katolicki. Posiada on trzy parafie: w Gliwicach, Warszawie i Gdańsku. Jego zwierzchnikiem, jako ordynariusz, jest metropolita warszawski kardynał Kazimierz Nycz.

Współczesny chaczkar upamiętniający rzeź Ormian w Turcji w 1915 roku, Kraków, ul. Kopernika 9, fot. Z. Put, licencja CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons

Śladami wielowiekowej obecności Ormian w Rzeczypospolitej są nie tylko kamienice w Zamościu. Przypominają o tym kamienice w Piotrkowie Trybunalskim, „krzyże kamienne” – chaczkary w Krakowie, Gdańsku, Elblągu oraz wspaniale iluminowane rękopiśmienne i drukowane księgi, zachowane m.in. w Bibliotece Jagiellońskiej, Muzeum Książąt Czartoryskich, Bibliotece Narodowej i Bibliotece Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk.

 

Przemysław Deles

Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
drukuj wyślij facebook
Renesansowa synagoga w Zamościu
Leopold Otto. polski patriota luterański
Geodezyjny środek dawnej Warszawy. Kościół Ewangelicko-Augsburski
Zamość woj. lubelskie